Geplaatst: 27 nov 2007 10:29 pm
Hier het gedicht.
titel De boom die tussenbeide kwam
1. Een man kwam met een zaag te leven.
2. Spraakzaam was de zaag niet
3. en ook kon de man het niet opbrengen
4. de zaag te omarmen.
5. Toch was er tussen hen
6. het zachte zingen van de gordijnen
7. een wolk die aan het raam voorbijtrekt
8. en een vogel op de vensterbank,
9. door beiden waargenomen.
10.
11. Onverminderd
12. het geringe dat van dag tot dag voldoende was.
13.
14. Alleen de nachten brachten donkere portieken
15. en een onrustige slaap.
16. Niet de scherpe natuur van de zaag
17. wierp de man terug uit zijn dromen
18. maar de huiver van de boom
19. die in het hoofd van de man was aangeplant.
Op aanraden van Jan Baeke zelf zal ik zijn gedicht ‘steentje voor steentje’ langs lopen.
Regel voor regel
- titel
tussenbeide komen kan betekenen:
- optreden om twee strijdende partijen uit elkaar te halen,
- bemiddelen bij een conflict.
De boom
Het is nauwelijks ongewoon dat een boom bezongen wordt in een gedicht.
Maar een boom die tussenbeide komt? Dat is ronduit apart! Door de titel wordt het gedicht meteen bijzonder. “Wat is hier aan de hand?” Die vraag komt onmiddellijk op.
Omdat de boom meteen als eerste – en dan ook nog in de titel – genoemd wordt, ontstaat de indruk dat het in dit gedicht om de boom gaat. De boom is de ‘hoofdpersoon’.
- regel 1.
Een man
Het gaat om ‘een’ man.
Niet om ‘de man’, ofwel een bepaald persoon zoals ‘mijn vader’ of ‘de bakker op de hoek bij wie ik op zaterdag mijn krentenbollen koop’.
Kennelijk maakt het niet uit wie de man precies is.
Misschien staat ‘een man’ dan wel voor ‘elke man’? Kan hij iedereen zijn? Staat hij voor ‘de mens’? Is het gedicht soms een allegorie (1)?
Of voert het te ver om dit gedicht zo te lezen?
kwam te leven
Die willekeurige man ‘kwám met een zaag te leven’.
Het is hem overkómen. Hij heeft het niet doelbewust opgezocht. Hij heeft er niet jarenlang naar gestreefd. Hij heeft er niet met hart en ziel voor gekozen.
een zaag
Er zal wel niet bedoeld zijn dat de man een zaag gebruikt als gereedschap. Er staat immers niet: Een man ging met een zaag aan het wérk. Nee, het gaat verder dan dat: Hij lééft met die zaag.
Of het letterlijk om het gereedschap de zaag gaat? Dat zal moeten blijken.
Is met een zaag soms bedoeld een zeurende persoon: zijn partner (m/v)?
Ook hier is nader onderzoek gewenst.
Hoe dan ook, een man en een zaag leven samen. Dat moet een leven zijn dat gevaarlijke kanten kent. Mensen zijn kwetsbaar en zagen staan niet bekend om hun aaibaarheid, maar om hun scherpe tanden!
(zie ook regel 16: de scherpe natuur van de zaag).
- regel 2.
Spraakzaam (…) niet
De zaag zegt blijkbaar het een en ander. Zij het dan niet veel.
Hiermee vervalt waarschijnlijk de mogelijkheid dat de dichter een zaag als voorwerp bedoelt. Want die zegt immers nooit iets.
Als het om gereedschap zou gaan, zou het niet nodig zijn apart te vermelden dat er niet veel uitkomt.
Als dit klopt, dan zou de zaag dus een metafoor zijn, een beeld voor iets of iemand anders.
- regel 3. en 4.
ook
Dit bijwoord versterkt de vorige regel. Niet alleen zegt de zaag niet veel, óók nog…
kon de man het niet opbrengen de zaag te omarmen
Hij kan het niet opbrengen? Maar waarom zou hij dat ook? Nogal wiedes dat hij daar geen zin in heeft. Het idee alleen al!
Weer een aanduiding dat het niet om de zaag als voorwerp gaat.
Toch heeft de man kennelijk het gevoel dat hij de zaag zou moeten omarmen… Maar waarom dan?
Gaat het om iemand die hij kent, met wie hij dan wel leeft, maar die hij niet sympathiek vindt?
Of om iets waarvan hij accepteren moet dat het in zijn leven gekomen is? Iets onprettigs dat maar moeilijk in zijn bestaan in te passen valt?
Een ziekte, een moeilijke tijd in zijn leven?
Misschien een kant van zichzelf die hij niet graag ziet?
Of het menselijk onvermogen in zijn algemeenheid?
Dat laatste zou dan weer kunnen duiden op het gedicht als allegorie (1).
In elk geval beduiden regel 2., 3. en 4. dat er niet veel contact is tussen de man en dat waar de zaag voor staat als beeld. Er worden niet veel woorden uitgewisseld en ook is er geen lichamelijke nabijheid.
Delen die twee dan helemaal niets?
Jawel, zeker wel. Lees de volgende regels maar.
regel 5.
Toch
Dit bijwoord duidt op een tegenstelling. Ze hadden niet veel samen, maar toch was er wél iets.
Iets wat ze samen deelden. Wat dan? Verschillende dingen. Kijk maar:
regel 6.
het zachte zingen van de gordijnen
Hier hoor ik gordijnen zacht ruizen als ze bij een open raam bewegen in de wind.
regel 7.
een wolk die aan het raam voorbijtrekt
Hier zie ik dat buiten achter het venster de wolken voorbij drijven langs de hemel.
regel 8.
en een vogel op de vensterbank,
Hier zie ik hoe op de vensterbank een vogel is neergestreken en misschien hoor ik hem zingen of ik hoor het gescharrel van zijn pootjes of het getik van zijn snavel.
regel 9.
door beiden waargenomen.
Samen zien en horen zij deze dingen: de man en de zaag.
Dat wekt toch het idee van een verbintenis. Een gevoel van verbondenheid dat ontstaat door het delen van eenvoudige dingen. Dingen die ook het leven in huis verbinden met de natuur buiten.
regel 10.
Deze regel is een witregel (2).
Maar betekent hij dan ook niets? Kun je hem gewoon overslaan, als een toevalligheid?
Ik denk dat dat vaak niet kan in de poëzie. Een witregel benadrukt vaak iets in een gedicht.
Hier denk ik dat deze witregel de verbintenis tussen de man en de zaag benadrukt.
De eerste strofe bestaat uit regel 1. tot en met 9. Die vormen samen een geheel. De witregel sluit dat deel af. We gaan over op iets anders…
In deze eerste strofe gaat het om de dingen, die de twee samen delen. Kleine dingen, maar ze betekenen wel veel voor hen. Misschien wel juist door hun kleinheid?
Die gedachte wordt natuurlijk mede ingegeven door de volgende strofe.
Die bestaat uit regel 11. en 12.
Want wat gebeurt er? Anders dan verwacht gaat het in deze strofe niet over iets anders. Er wordt een soort van commentaar toegevoegd aan wat er al gezegd is.
Het is net alsof er nagedacht is (de witregel), en dan komt er een conclusie, namelijk:
regel 11. en 12.
Onverminderd
Wat ze samen delen wordt niet minder van belang. Ze worden niet beschadigd door bijvoorbeeld de breekbaarheid van hun contact (de kwetsbaarheid van de man tegenover de scherpe tanden van de zaag). Of door het weinige van hun contact, in tegendeel zelfs:
het geringe dat van dag tot dag voldoende was.
Dat weinige dat er is, is voldoende. Ze hebben niet meer nodig om zich elke dag opnieuw met elkaar verbonden te weten. Hier spreekt een zekere vertrouwelijkheid uit.
regel 13.
Deze regel is weer een witregel (2).
Nu pas worden de eerste en de tweede strofe afgesloten.
De intimiteit en verbondenheid van de man met de zaag is nu tot twee keer toe benadrukt.
In de volgende strofe gaat het dan inderdaad over iets anders.
regel 14. en 15.
Alleen
Dit bijwoord duidt ook weer op een tegenstelling. Er is iets dat tegen de intimiteit, de vertrouwelijkheid ingaat. Wat is dat dan?
de nachten brachten donkere portieken
Op zich is dit niet bijzonder: Het is nacht en het is donker buiten.
Het woord ‘alleen’ maakt het tot iets bijzonders. Alsof je na al die vertrouwelijkheid in de regels hiervoor geen donkerte meer zou verwachten. Die donkere portieken zijn hier een inbreuk op het gevoel van vertrouwen en intimiteit.
Op zichzelf is een donker portiek ook een beeld dat gevaar en onrust oproept. Je weet maar nooit wat of wie zich daar verschuilt?
Dat gevoel van onbestemd gevaar wordt versterkt door de volgende regel.
en een onrustige slaap.
De man en de zaag voelen zich door de dingen die ze delen vertrouwd met elkaar, onverminderd zelfs. Maar ’s nachts gebeurt er iets anders: de man slaapt onrustig. Zijn vertrouwen wordt verstoord.
regel 16. tot en met 19.
Deze regels geven uitleg bij die onverwachte donkerte en onrustige slaap. Want waardoor worden die veroorzaakt?
regel 16.
Niet de scherpe natuur van de zaag
Anders dan je zou verwachten ligt het niet aan de aard van zaag (de scherpte van zijn tanden) dat de man een onrustige slaap heeft. Juist niet: de man en de zaag hebben een manier gevonden om goed met die scherpte te kunnen leven (zie strofe 1 en 2).
regel 17.
wierp de man terug uit zijn dromen
Deze regel is een enerzijds een herhaling van strofe 1, de dromerige, intieme sfeer die in de regels 6 tot en met 9 wordt opgeroepen. Anderzijds herhaalt hij regel 14. en 15.
In plaats van ook ’s nachts het vertrouwen te ervaren en rustig te slapen, ligt de man te woelen en te draaien en lukt het hem niet het gevoel van vertrouwelijkheid vast te houden.
regel 18. en 19.
maar
Dit keer een voegwoord met weer een tegenstelling.
Als het dan niet de zaag is, die onrust en gevaar veroorzaakt, wat is het dan wel?
de huiver van de boom
Nu pas komt de boom ter sprake die in de titel is aangekondigd. Het hele gedicht al spreekt die boom op de achtergrond een woordje mee, tot hij nu eindelijk zijn intrede zal maken.
De rol die hij speelt, is dan ook nog eens totaal onverwacht.
Als je tenminste de titel mag geloven, zou die boom bemiddelen in een conflict.
Maar het tegendeel is het geval: de boom veroorzaakt een conflict. Hij zorgt voor gevaar, slechte slaap en verstoorde dromen.
Hier komt een andere uitdrukking naar voren:
‘Er komt iets tussen’.
Dit ‘zingt mee’ met het tussenbeide komen in de titel.
Hoe komt het dat de boom voor conflict zorgt? De intimiteit tussen de man en de zaag verstoort?
Doordat de boom huiver voelt: angst, vrees, afschuw.
Maar waarvoor dan? Dat komen we niet te weten.
Wel krijgen we te horen dat de man niet heeft gekozen voor de boom, laat staan voor de angst.
Immers:
regel 19.
die in het hoofd van de man was aangeplant.
De boom ís áángeplant (lijdende vorm). Ofwel: de man heeft het niet zelf gedaan.
Net als het leven met de zaag is dit hem overkómen. Ook dit heeft hij niet doelbewust opgezocht. Toch is de boom angstaanjagender dan de zaag, want met de zaag kan de man vertrouwelijkheid voelen, maar de boom veroorzaakt een conflict.
Maar het aanplanten is wel doelbewust gebeurd. Aanplanten gaat niet vanzelf: dat doet iemand (of iets) doelbewust op een van tevoren uitgekozen plaats.
in het hoofd van de man
Een hoofd als plek voor een boom is een vreemd beeld.
Het roept vaag de associatie op met een tumor.
Maar ook met een gesprek ('een boom opzetten')
Eigenlijk zou het van alles kunnen zijn.
Het idee dat iemand doelbewust iets in jouw hoofd aanplant, is een huiveringwekkende gedachte. En dan nog wel een boom die met zijn wortels in je hersens doordringt.
De angst wordt hiermee wel begrijpelijk.
Maar wat is nu die boom?
Dat laat de dichter verder open.
Wat valt op?
Jan Baeke gebruikt een beeld dat vaak staat voor houvast en vertrouwen - de boom - nu juist om gevaar aan te geven.
Terwijl een beeld voor gevaar en narigheid: de zaag - met zijn scherpe tanden hier voor vertrouwen en intimiteit staat.
Er vindt een soort omkering plaats.
Tot zover.
**************
(1) In een allegorie staat het leven van één mens symbool voor alle mensen, voor de mens als soort of de hele mensheid.
(2) Een witregel is een regel in een tekst waar niets staat geschreven of gedrukt.
(3) Een strofe (of couplet) is een onderdeel van een gedicht, bestaand uit een reeks versregels.
Dat groepje versregels vormt samen een eenheid qua onderwerp. In de volgende strofe gaat het dan over iets anders. Je herkent een strofe door de witregel ervoor en erna.
Grada
_________________
'Do you think it's a whoozle?'
Laatst aangepast door Grada op 22 apr 2008 07:32 pm, in totaal 2 keer bewerkt
