Geplaatst: 21 jan 2008 04:18 pm
Lambert Wierenga schreef : Beste Pieter,
We gaan tot de bodem! Onze inzichten in ‘poëzie’ als tekstsoort om ‘uit te leggen’ liggen inderdaad vrij ver uiteen. ‘k Heb de indruk dat een discussieprogramma over dat verschil van inzicht is op te stellen naar aanleiding van je zin: “Dat de bedoeling van de dichter niet interessant zou zijn ondermijnt mijn opvatting van poëzie volkomen als ik dat zou accepteren.” Dat klinkt tragischer dan het hoeft te zijn, lijkt me. Ik doe een poging duidelijkheid aan te brengen in het discussiepunt. Daarbij is het belangrijker om de demarcatielijn precies te vinden dan om het verschil te overbruggen – vind ik.
1 Je blijkt het begrip ‘bedoeling’ als basis voor je poëzieopvatting te hanteren. Daarbij heb ik nogal wat bedenkingen. Het zijn o.m. de volgende:
- Een ‘bedoeling’ is een motief bij de dichter, de ‘afzender’ van een poëtische boodschap. Het zit bij hem ‘tussen de oren’. En ‘het moét eruit’ (zoals een romantitel luidt).
- Wat dat motief aan achtergrond en aan effect kan hebben, zie jij in:” gevoel van medelijden, rechtvaardigheid, schoonheid, bewondering, blijdschap, passie, etc. op te roepen”. Soms “bewondering voor zichzelf”.
- M’n vraag is hoe je dat kunt weten: het zit ‘tussen de oren’ van de dichter en daar hebben wij – niet-dichters – geen toegang toe. We weten het niet en we zùllen het niet weten. Persoonlijk heb ik er ook geen enkele behoefte aan het te weten te komen. Laat hij vooral geen ‘biecht’ over z’n ‘gevoelens’ op papier zetten. Z’n vak is niet ‘biechten’ maar ‘dichten’. Iemand heeft eens gezegd: “Op het moment van m’n emotie, dicht ik niet; dan heb ik het te druk met m’n emotie."
Pieter: Natuurlijk zijn er wel veel dichters die de motieven van hun dichten bekend hebben gemaakt of die duidelijk uit hun gedichten blijken. Je hebt sociaal-politieke dichters, (Gorki, Gorter, Antjie Krogt en vele andere), filosofische dichters zoals jezelf zegt (en wat zouden die anders willen dan een filosofisch idee aan de lezer kenbaar maken of op hem overbrengen), relativerende, ironische dichters zoals Gerrit Komrij om zijn (cynische) mening over het leven i.h.a. te laten weten. weemoedige dichters om hun leed, weemoed, wanhoop over te brengen (Levi Weemoed en vele andere). Manja Croiset om haar levensloop en alles wat ze meemaakt en voelt in gedichten vast te leggen, hermetische dichters die kennelijk de bedoeling hebben om op vrijblijvende wijze met de taal te spelen zonder logische samenhang van de gebruikte woorden,
historiedichters, religieuze dichters, lieddichters, lofdichters, verhalende dichters zoals Homerus, Dante , Bertus Aafjes, Ed Hoornik en vele andere. Ze hebben in ieder geval ook de bedoeling om de voor hun specifieke lezer(es) ergens te raken of aan te spreken, de een zoekt een groot publiek, de ander misschien wel een kleine groep taalanalytici. Tenslotte zijn er de romantische en pathetische dichters, die misschien aanvankelijk één persoon op het oog hebben maar later vaak tot publicatie overgaan uit een soort van waardering van hun eigen gedicht (zelfbewondering) Een voor mij favoriet voorbeeld is Baudelaire maar er zijn er duizenden. Dan zijn er natuurlijk dichters die uitsluitend voor
zichzelf een zelfbevredigend gedicht willen maken maar waarom zouden die willen publiceren? Die kennen we dus niet.
Al deze dichters hebben dus een motief; gecombineerd met de inhoud en de dichterlijke originaliteit vind ik dat interessanter dan de techniek in het algemeen.
De opmerking over het moment van de totstandkoming van het gedicht, waarbij de emotie uitgeschakeld moet worden, is voor een deel waar. Onze hersens hebben inderdaad de eigenschap dat ze zelfs grote emotie "uit kunnen zetten" om iets uitsluitend rationeels te doen, zij het het dat dat slechts voor korte tijd geldt. Ik denk dat een gedicht tot stand komt door een wisselwerking van intermitterende emotie en techniek, als er emotie moet worden verbeeld.
Onderbreking. Rest volgt.
- Als de dichter een gedicht klaar heeft, en hij is er zelf tevreden over, dan beantwoordt de talige tekst van z’n gedicht aan zijn ‘bedoeling’ (neem ik tenminste aan: ik kende die immers van tevoren niet?!).
- Die ‘innerlijke’ ‘bedoeling’ heeft dan exclusief de ‘talige vorm’ gekregen van een ‘tekst’ die als ‘poëtisch’ wordt aangeboden en/of gelezen.
- Deze gang van zaken houdt – in mijn opvatting – geen z.g. ‘waardeoordeel’ in.
- Nog één opmerking over je inventarisatie van potentiële ‘bedoelingen’: als de enige ‘bedoeling’ van de dichter nu eens zou zijn de drang of de ambitie om ‘een gedicht te maken’? Dat zou deels verklaren waarom sommige dichters zo’n breed scala van onderwerpen kiezen, en zich niet beperken tot de door jou genoemde bedoelingen, maar b.v. ook over ‘het maken van gedichten’ zèlf. Z.g. ‘poëticale gedichten’. Of over abstracte en wijsgerige onderwerpen (Kloos, Kopland b.v.).
- Samengevat: ‘een gedicht’ is de ‘talige’ en alleen zó ‘toegankelijke’ vorm die uit een tot dan toe onbekende – en daarom voor de lezer oninteressante – ‘bedoeling’ is voortgekomen. Alleen het resultaat telt.
2 Dat resultaat is een tekst die voor elke lezer dezelfde grondstof biedt: taal en wat je daarmee kunt doen.
- Dus woorden, en die geplaatst in een gekozen – ‘gewone’ – volgorde. Ook afwijkingen ten opzichte van het ‘gewone’.
- Dus stijl: figuren, andere dan de ‘gewone’ volgorde.
- Nog méér afwijkingen: systematisch woorden met een zelfde ‘uiteinde’ (rijm), woorden met een ongewone betekenis (figuren).
- Clusters zinnen en/of regels (strofen).
- En nog veel meer natuurlijk! Ik bedoel maar: vooral vanwege die zichtbaar ‘afwijkende vormkant’, hun taalbehandeling en hun stijlkeuzen zijn gedichten meestal opvallend en uitdagend. En omdat ze ‘afwijken’ vragen ze extra belangstelling voor die vormkant. En maken ze het ‘begrijpen’ en vooral het ‘interpreteren’ moeilijk en de moeite waard. Het gaat nú alleen om ‘betekenis’, niet meer om een onzichtbare ‘bedoeling’.
- Het spontane begrijpen wordt natuurlijk – dichters zijn vooral meesters in het ‘moeilijk doen’! – in de weg gestaan doordat de betekenis is aangeboden in weliswaar bekende grondstof, maar ‘hergebruikt’ op een manier die niét gewoon is.
- Vandaar dat ik weer terugkom op m’n uitgangspunt: het gaat erom te attenderen op die talige vormelementjes, die figuren, die clusters, die witregels, die rijmen, dit titels, die herhalingen en varianten. Kortom de ‘betekenis’ moet worden geconstrueerd door de lezer, want de dichter heeft alles uit de kast getrokken om hem aandacht te vragen voor dié vorm, voor die ‘talige kant’.
- Tenslotte: de lezer is dan ook verantwoordelijk voor wat hij waarneemt in de taal en concludeert als betekenis, en laat – uit weigering of uit onmacht – de verantwoordelijkheid voor ‘motiverende bedoelingen’ over aan de dichter: deze ‘persoon’ verdwijnt bij z’n waarnemen, analyseren, lezen en interpreteren geleidelijk steeds meer op de achtergrond.
3 Conclusie. Mijn conclusie is natuurlijk 'vrijblijvend': waarom zou je het er mee eens zijn? Als ik met een gedicht ‘bezig’ ben, interesseert me vooral de ‘taalkant’, de ‘stijlkant’, de ‘vormkant’. Als de dichter me iets had willen ‘leren’, had hij een andere vorm moeten kiezen: er zijn niet voor niks kranten, studieboeken en andere media. Dichters zijn niet ‘knapper’ dan wij. Maar wat zij wèl hebben, en ik minder, dat is dat ze enkel met hun aparte taal- en stijlhantering er telkens weer in slagen me de werkelijkheid weer anders te laten bekijken. Meestal zijn dat dan ook de boeiendste dichters. Zie Kopland, “Enkele andere overwegingen”, zie ook K. Schippers, “Liefdesgedicht”.
Leuk, deze discussie. Hopelijk vinden we elkaar een eind weegs. Lambert.[/quote]
Laatst aangepast door PieterW op 21 jan 2008 09:53 pm, in totaal 2 keer bewerkt