Is het vandaag of gistren, vraagt mijn moeder,
bladstil, gewichtloos drijvend op haar witte bed.
Altijd vandaag, zeg ik. Ze glimlacht vaag
en zegt: zijn we in Roden* of Den Haag?
Wat later: kindje ik word veel te oud.
Ik troost haar, dierbare sneeuwwitte astronaut
zo ver al van de aarde weggedreven,
zo moedig uitgestapt en in de ruimte zwevend
zonder bestek en her en der.
Zij zoekt – het is een S.O.S. –
haar herkomst en haar zijn als kind
en niemand, niemand, die haar vindt
zoals zij was. Haar franse les
herhaalt zij van haar achtste jaar:
‘bijou, chou, croup, trou, clou, pou, où,
die eerste juffrouw, weet je wel
die valse ouwe mademoiselle
hoe heet ze nou. Ik ben zo moe.’
Had ik je maar als kind gekend,
die nu mijn kind en moeder bent.
M. Vasalis
(Uit
De oude kustlijn, Uitgeverij G.A. van Oorschot, Amsterdam, 2002)
(Het gedicht is ook opgenomen in
M. VASALIS - VERZAMELDE GEDICHTEN,
Uitgeverij G.A. van Oorschot, in resp. eerste en tweede druk, 2006 en 2007, blz. 133.)
Commentaar:
Mededogen stroomt door dit gedicht van Maria Vasalis (dichteres en psychiater, 1909-1998). Zij noemt haar kindse moeder
dierbare sneeuwwitte astronaut / zo ver al van de aarde weggedreven,/
zo moedig uitgestapt en in de ruimte zwevend / zonder bestek en her en der.
Zonder bestek, want dat kan ze zelf niet meer hanteren, en wellicht eet ze nog maar als een vogeltje, - en
zonder her en der, want schier roerloos driijvend op het witte (water?)bed (welllicht tegen doorligwonden), nergens meer heengaand.
De dochter ziet haar dementerende moeder als een astronaut, een ruimtevaarder, losgekoppeld van de vertrouwde wereld, verdwaald tussen gisteren en morgen, dapper de ruimte in, waar geen voetstap meer beklijft. Het woord 'astronaut' houdt het gedicht in de lucht, los van de aardse werkelijkheid. Met vertedering beschrijft de dichter de dementie, maar letterlijk vertaald betekent het woord
ont-geesting. Als lezer word je de gênante toeschouwer van het onttakelend beeld van wat eens een fleurig mens was..
Ontroerend-anekdotisch is de vage herinnering aan de Franse les in het achtste jaar bij een juf die haar is bijgebleven omdat ze er zich niet goed bij voelde (
een valse, ouwe mademoiselle, - een ‘bitch’ zou de hedendaagse jeugd haar noemen). De demente moeder noemt een rijtje Franse woorden eindigend op "
ou", die van de algemene meervoudsvorming op
s afwijken** (
bijou, chou, pou ), – ze zal die zeker in een soort speels paradigma uit het hoofd geleerd hebben, maar enkele zijn uit het geheugen gewist. Er zitten vreemde eenden in de bijt:
croup, trou, clou volgen de gewone regel en
où is al helemaal een outsider. Maar niets gaat blijkbaar geheel verloren, niets is restloos, er blijft altijd nog een of ander na…
"De heimweefabriek"(Douwe Draaisma) ligt nooit helemaal stil...
Vormelijk is dit gedicht 'perfect' te noemen. Een zeldzame keer schrikt de dichteres er niet voor terug om het eindrijm als ‘bindmiddel’ tussen de verzen even los te laten, eerder dan tot 'rijmdwang' te vervallen. Alle verzen laten rijmen is geen conditio sine qua non voor een goed gedicht. Lees het gedicht hardop, en je hoort en voelt hoe klankrijk-ritmisch het is.
Let ook op de
witregel achter het op twee na laatste vers. Het anekdotisch-verhalende wordt gescheiden door een liefdevolle, weemoedige overdenking, - een verrassend oxymoron waaruit de onomkeerbaarheid van onze 'aardse doorgang' opklinkt. Dichter bij het bed van dit 'uitgerekte leven' kun je niet komen…
Noten:
* Roden: de laatste plaats waar ze woonde
** des bijoux, des cailloux, des choux, des genoux, des hiboux, des joujoux, des poux - meervoud op "
x"
(F. Germer, in "Essai de grammaire française pour néerlandophones", nr. 1501 p. 323, uitgeverij Pelckmans, Kapellen, 1972)
Recensie
"De oude kustlijn":
www.derecensent.nl/2000-2004/vasalis.htm